Игор Штикс: Се уште не успеавме да направиме регионална приказна за помирување

Фото: Градска библиотека - KC ГРАД

Интервју: Игор Штикс

Игор Штикс подеднакво успешно гради неколку  кариери.  Тој  ги има објавено романите Дворецот во Ромања (2000, 2007) и Елијахова Столица (2006, 2010).  Со Среќко Хорват го објави политичкиот есеј Правото на револт - вовед во анатомија на граѓанскиот отпор (2010)

Докторираше во Франција на Институтот  Institut d’Etudes Politiques de Paris  и  Northwestern University  во САД .  Научен соработник е во Единбург на колеџот за уметност.  Тој се занимава со прашањата на државјанството, урбани културни студии, општествени движења и ангажираната уметност.  Плус, Штикс е еден од најпрепознатливите ликови на новата левица во регионот.  Тој беше ко-организатор на Субверзивен фестивал во Загреб и е активно вклучен во работата на Отворениот Универзитет во Сараево.
 

Еден од потписниците на писмото за поддршка на уметници и интелектуалци од регионот, за основање на РЕКОМ.  Иако темите со кои тој се занимава во книгите и претставите, често се во врска со испитување на военото наследство, во ова интервју  всушност прв пат зборуваше за минатото и помирување.

Интервју: Јелена Грујиќ Зиндовиќ

Во Сараевскиот воен театар SARTR оваа година ја имаше својата премиера  претставата Брашно во вените од режисерот Борис Лијешевиќ, со  вашиот текст.  Претсавата зборува и за помирување?

 Помирувањето е, секако, присутно.  Ова е лично помирување со самиот себе, меѓу стариот и денешниот јас; тоа e помирување меѓу родителите и децата,  во рамките на едно семејство, и помирување со минатото, односно  дискутирање, дискурс со сите конфликти кои произлегуваат од тука со катарза со која ликовите се соочуваат.  Јасно е дека мотивот на помирување е неизбежен кога едно семејство, по 20 години, се среќава токму  со она што го раздели.

Се разбира,  не се работи за помирување меѓу групи или  меѓуетничко помирување,преставата  го нема тој елемент, а ликовите се индивидуализирани, па гледачот останува да  размисли каде што всушност се случува во оваа претстава, а ако веќе е заинтересиран, од кај потекнуваат тие луѓе.  Тие се всушност децата од нивниот век.  Минатото не е само нешто што се случило пред дваесет години, минатото е нешто што се случило за време на Втората светска војна, но, исто така, она што се случило пред  сто години, во Првата светска војна. Затоа, претставата  почнува со слика на еден Австро-унгарски војник кој на 17 години оди во Источниот фронт.

Се работи пак за поинаков пристап кон конфликти и помирување, особено меѓу различни генерации.  Јасно е дека во секое семејство има емотивни судири, но исто така и идеолошки и политички конфликти.  Во оваа претстава ќе видиме дури и различни социо-економски ориентации меѓу членовите на едно исто семејство.  Мислам дека моето семејство е од претсавата влијае на многу семејства.  Во оваа смисла, не е чудно што луѓето така бурно реагираат на оваа претстава- често во солзи, но исто така и со големо олеснување.
 

Може ли членовите на едно семејство да се помират на идеолошкио и политичко ниво, доколку тоа не се случи во рамките на друштвото?

Самиот збор помирување содржи конечен исход и резултатот.  Ова е нешто на што се надеваме, но мислам дека грешиме, ако  тоа го гледаме како цел, а не како процес. Еден вид на морална аспирација, или ориентација.

Ние можеме да декларираме дека  сме смирени, но тоа нема да го реши она што доведе до конфликт,  ниту пак ќе се поништи она што се случи.  Во овој поглед, на индивидуално ниво, прифаќањето на фактите, нивните осветлувања од различни агли и отварање простор за различни гласови  да влезат во доминантното толкување на она што се случи, е навистина  начин за некој вид на помирување, повторно без илузија дека еден ден ќе можат да се каже - Ете, сега конечно заврши процесот на помирување.

Можеме ли помирувањето да го сфатиме, како синоним за збир на вредности и норми со кои некој ќе се согласи да живее по конфликтот, а некој друг не?

Би сакал да ја избегнам  дефиницијата норма и да го користам само поимот помирување .
Мислам дека нема да стигнеме до некој степен на помирување, ниту овој процес ќе се одвива во позитивен начин за поединците и општеството, ако ние го ставиме во социо-политичка и економска изолација, и да кажеме, ете, ако групата  Х  ги признава злосторствата на нејзините припадници врз  група Y, и група Y го прифаќа овој гест, ќе се постигне помирување меѓу двете групи.  Тажно би било  помирувањето да го толкуваме како  помирување меѓу "нации".  

Народите никогаш не биле во војна, и затоа не може да се помират; затоа што тие  не постојат како живи суштества што се сакаат или мразат меѓусебно, туку како политичка и правна фикција.  Меѓу другото, како со Аргентина и Чиле каде има брутално сечкање на политички заедници со идеолошки принцип и фашистичката диктатура? Како тогаш, Аргентинците и Чилеанците "ќе се смират", а ние зборуваме за овие балкански нации?  Дали се овие различни процеси? Како да се утврди кој може и не може да зборува во име на целата нација? Претседатели, премиери? Желбата нивна да го имитираат Вили Брант, за што добивме серија на  извинувања од претседателот и премиерот без никакви тешкотии.

Еве на пример Германија.  Факт е дека Германија овој процес започна триесет години по завршувањето на Втората светска војна.  Сето ова не значи дека односот на Германија е жив.  

Ова за мене значи дека со одредена група на перформатива, главно граѓанска и општествена,  изградбата на споменици, тој проблем е маргинализирани.  И каде го гледаме тоа? Само да го видиме ставот кон бегалците и денес, па ќе видиме дека причините кои доведоа до холокаустот не се опфатени во вистинскиот начин, ниту пак се отстранети од општеството.  Исто така, процесот во Јужна Африка не заврши со помирување.  Тоа  беше политички договор, перформативни вежби кои се извршија со цел да се смири мнозинството-црнци, и повторно потпадна под власт на новата елита, со огромна сиромаштија и продолжување на последиците од она што беше апартхејд.  Јас  ја разбирам желбата да се најдат позитивни примери  од Латинска Америка, и во Германија, и во Јужна Африка, и во Руанда, секако, има.  Но гледам опасност дека играме помирување и дека не се занимаваме со суштината – од каде конфликт, како е организиран, кој профитираше од се ова,  како  се мобилизираат  актуелните политички приказни, зошто пак се соочуваме со негирање или релативизирање кривични дела и какви политички и социјални функции има денес? Така, помирувањето не е и не може да биде само занесеност во минатото, но и сегашност на друштва  во комплексни процеси на конвергенција, во случај на позитивен исход, или на друг начин, нови конфликти.
 

Имаме впечаток  дека претставниците на локалните и европските институции ги ставаат во ист кош регионалната соработка и процесот на помирување.

Во последните десет, петнаесет години ни се случи нешто што не ни забележавме.  Секоја врска со минатото треба да се базира на факти, навистина, во голема мера и утврдени, но во политиката  фактите само под одредени околности имаат тежина .  Со маневрите на политичките елити, интелектуалната елита и медиумите, фактите се ревитализирани.  Повеќе никого не можето да го згрозите со факти,  ништо не се случува дури и со откривање на нови масовни гробници.  Во секоја од земјите на поранешна Југославија и средини има симплифицирани нарации  за страдањата на својот народ и релативизација на кривични дела кои се разрушени од страна на членовите на една иста нација.  Битката е изгубена  на ниво на пропаганда .  Дури и денес, дваесет години по војната, ние не сме во состојба да ги прифатиме фактите за војната со вистинската тежина, па тогаш тоа силно се рефлектира во општеството.  

Ние мора, пред сè, да се соочиме со тоа дека нашите напори за разбирање на она што се случило, не се соодветни, и мора да се обидеме да разбереме зошто ја изгубивме битката.  Имаше, во раните години од милениумот, место за некаква значајна интервенција, па дури и политичка, кои би не воделе до повеќе конкретни резултати - потврда за она што се случи, за казнување на воените злосторници и поставувањето на оваа траума од  деведесеттите години на социо- политички код на размислување и однесување.  Денес, дваесет години подоцна, ние треба да разбереме зошто тоа не се случи.  Затоа што "траумата на деведесеттите" и тоа како  постои, но како гориво за продолжување на истите политики, кои придонесоа за овие трауми.
 

Што мислите, зошто тоа не се случи?

Покрај лошите стратегии на меѓународните институции, како и локални невладини организации, покрај многуте спорни резултати на Хашкиот трибунал, во однос на пресудата и во однос на симболичните победи на тој фронт, мислам дека заборавивме да сфатиме - дозволете ми да повторам - дека овие процеси не се случуваат  во социо-економски и политички вакум.  На социо-економскиот фронт,  имате население што по 2000 година уште повеќе се осиромаши и навистина се грижи  само за својот опстанок наместо соочување со деведесеттите .  Ако обрнат внимание, не го гледаат ова како можност за политичка катарза и промени, но како дополнително понижување.  А на политичко ниво, дозволивме еден вид на реторичка, манипулативна приказна, која успеа идеолошки да го неутрализира саканиот ефект што оваа институционално соочување со фактите требаше да го има.
 

Сепак, неразрешени трауми од минатото не можат да се избегнат, тоа  постојано доаѓа на површина.  Политичарите,со нивните изјави додатано го актуелизираат тие години кои,после долго време од страдањето ширум целиот регион.

Политичките елити тврдат дека се заинтересирани за помирување, и дека немаат  соодветна содржина.  Здруженијета веќе не се ни занимаат со тоа. Имаме  фронтални позиции кога станува збор за доминантен наратив на секое поединечно постјугословенско етнофрагметирано друштво .  Секоја група во регионот успеа да  изгради сопствена приказна, која го забави огромното мнозинство на неговите членови, а тоа значи  дека оваа група е најголемата жртва.  Во Хрватска, повеќето луѓе мислат дека  ослободителните пресуди во Хаг завршија.  Ситуацијата е слична и во Србија.  Полн спектар  на десничари надвете земји, сметаат дека нема за што да се извинат.

Не успеавме да направиме регионална приказна за помирување која би  вклучувала и некои основни елементи: јасно одделување  на жртвите од  сторителите без оглед на националноста, со оглед на важноста на фактите, така што тие факти ќе им се јасни на сите, затоа што се утврдени од страна на форензичари и сите други докажани методи и, конечно, тоа беше основа на тоа дека таквата политика никогаш не се случи.  Ние не дојдовме до тоа.  Напротив, сега сме во ситуација каде што, всушност,  жртвите не го признаваат  она што им се случило,  фактите се релативизирани и имаме фрагментирани приказни кои меѓусебно се исклучуваат.  Ова создава нови фрустрации и плодна почва за виктимизациски наративи кои се сведуваат на интернализација приказна за страдањата на сопствената група, хероизација  на злострониците од нивните редови, и следствено, комплетна емоционална и морална нечувствителност за "туѓи" жртви.
 

Што треба да се да направи?Каде мислите има најголем потенцијал за промена на оваа ситуација?

Една од причините што го правиме ова интервју, како што нагласивте, е да ја разјасниме перспективата на левичарите - јас  би ги нарекол нова левица – кон процесот на помирување и соочување со минатото.  Кога велам новата левица, мислам на новите општествено-политички актери кои  немаат никаква врска со "старите" левичари на комунистички и социјалистички режим (иако  многу се заинтересирани за уништените социјални достигнувања на времето), ниту со  т. н.  квази левичари на социјалистичките и социјалдемократските партии кои ги имаме денес, но се базира на меѓународно искуство на отпор на она што се нарекува нео-либерален капитализам и на желба да се изгради општество со социјална еднаквост и вистинска демократија.  Од оваа перспектива, еден од клучните моменти на новата левица мора да биде антифашизмот, кој ќе треба подразбира многу силен анти-национализам, бидејќи нема вистинско лево движење како целосно национален.  

И од оваа перспектива може да се развие многу јасен наратив против она што се случи на деведесеттите години.  Ние во деведесеттите години,  под маската на национална еманципација и уставот на етно-национална демократија, добивме враќање на фашизмот во различни форми.  Злосторства, етничко чистење, геноцид, дискриминација на луѓето само и исклучиво врз основа на нивното потекло, сето ова може да се нарече фашизам.  И тука, се разбира, ние мислиме на фашизам како практика, не само фашизам, што е историски поврзан со Мусолини и Хитлер.  Фашизмот и тоа како беше  присутен во деведесеттите,  а денес можеме да видиме дека се појавува во Европа во форма на ксенофобија, расизам и дискриминација.  Овој нов бран на фашизам со него, речиси неизбежно,  носи историска рехабилитација на фашистички и нацистички режими и движења од Украина, Унгарија, Хрватска се до Србија, која е поле каде што, исто така, мора да се биде многу активен.

Во многу интересен начин самиот процес на демократизација,  всушност, помогна  фашистичката политика да се развива на Балканот.  Како? Општо прифатено беше дека т. н. .  либералните демократскиот  развој можеше да се постигне само  во рамките на нацијата а таа  нација  во голема мера беше етно-национално дефинирана и  за жал најавуваше и елиминирање на други од територијата во која владееше демократијата.

Левичарската критика не го намали конфликтот на деведесеттите само во однос на прашањето на националистичката идеологија, но исто така, го разгледа прашањето за борбата за контрола на територијата, која вклучува ресурси, пред се економски, за новата елита која со овие ресурси ќе се приклучи на играта на глобалниот капитал.  Кога има продажба на рудници во Босна или кога ќе се понуди евтина работна сила, човечки ресурси, т. н.  глобални инвеститори, вие го направивте баш  тоа - окупиравте територија, претворајќи ја во ресурс и сега ја продавате; ги продавате нејзиното материјално богатство и луѓето на глобално ниво.  Така, левицата мора да покаже дека спојот на капитализмот, процедуралната демократија и фашизмот бил коктел кој ќе заврне врз главите на 130 илјади луѓе кои ги загубија своите животи во поранешна Југославија.  Јасно е дека левицата не може да ја држи главата во песок врз она што се случи, не смее да го прифати верувањето дека "народот" како единствен носител на суверенитетот исклучиво се дефинира според етно-национални критериуми, а потоа, по така дефинирано "потекло" хиерархизирање на граѓаните од оние на кои им припаѓаат сите права до оние кои можат да бидат дискриминирани, протерани или уништени.  

Левицата треба во својата меѓународна и антифашистичка перспектива  да ги осудува  таквите појави, да ги заштити сите кои имаат потреба од заштита - од работници, етнички, верски или сексуални малцинства, и да се стреми кон право,  суштинско  помирување што значи солидарност меѓу политичките заедници, меѓу постојните членки, меѓу популациите кои се стремат кон еманципација.
 

Ко-организатор сте на Отворениот универзитет во Босна и Херцеговина, кој е заинтересиран за изнаоѓање алтернатива за сегашната ситуација.  Се зборува и за минатото?


Неодамна беше организиран Отворен Универзитет во Бања Лука и имавме важни разговори за иднината.  Многу од нашите пријатели и колеги од Бања Лука и Приједор постојано се враќаат на прашањето за минатото  што тие го гледаат како проблем кој не може да се заобиколи.  Кога се зборуваше за права на градот,  Дражен Црномат од социјалниот центар на Бања Лука зборуваше за некое друго право - правото на меморијата на градот, град кој исчезна со тоа што се протерани или убиени неговите жители.  Со голема храброст и искреност и со познавање на фактите, многу луѓе зборуваа за она што се случи пред дваесет години.  За нив, да се биде левичар  значи токму тоа – со  храброст да се зборува за она што се случи, да се разберат овие процеси.  Сепак, исто така е важно,да не се биде многу опседнат со минатото, но да се разбере како да се изгради нова заедница  со тоа искуство.  

Антифашистичкото наследство од Втората светска војна може дефинитво да ни помогне во тоа.  И овие луѓе успеаа  против странските окупатори и домашните предавници да изградат една приказна за спас која, и покрај многу дупки и негирање за воени злосторства, на крај, доведе до ослободување на земјата и на вистинско помирување во борбата против фашизмот.  Новата левица, пред себе го има  социјализмот како искуство што треба да биде од клучно значење, а не носталгично.  Јасно е дека некои работи, како што се анти-фашизмот и  самоуправен социјализам  остануваат важни извори на рефлексија на нашата сегашност, а можеби и извор на создавање на иднина.  Без антифашизмот нема да бидеме во можност да го зачуваме мирот во модерна Европа, без економска демократија никогаш нема да има вистинска демократија, а без  неусогласеноста како политичка, така  и морална се доаѓа повторно до конфликти на големи блокови,  прашањето е како да се преживее.
 

Дали  уметноста отиде чекор понапред од другите сегменти на општеството во процесот на помирување?

Треба да се ценат  сите напори, без оглед на тоа дали тие се соочуваат  директно со  процесот на справување со минатото (како работа Оливер Фрљич), или се работи за постапката чии ефекти се чувствуваат само на долг рок.  Тука е разликата  помеѓу претстава или филм кои ги доживуваме  како колективно искуство и индивидуален однос кон литературата и читањето фикција  што ни овозможва различен увид во ужасните нешта што се случиле.  И двете се потребни.  Сепак, да не се очекува премногу од уметноста.  Таа не може да се справи со светот околу неа и не може да  смени  некои приказни и идентитети  директно произведени од страна на политичките актери и институции.  Конкретната борба е прашање на социјална и политичка борба и ангажман.  Значи, кога ќе создадете нешто што ќе биде провокативен настап, во средина каде што поголемиот дел тоа го гледа како  провокација, како нешто што може да се нападне или едноставно да се игнорира, тогаш вашите конкретни резултати ќе бидат ограничени.  Ќе ги задоволите потребите на мал дел од публиката, а останатиот дел од општеството ќе ве турне на маргините и на тој начин ќе ве неутрализира.  Еден роман нема да доведе до промена на политичка свест.  

А сепак, овие настапи мора да се одржат и романи да се пишуваат.  Тука можеби се  крие лекција за сите нас и за сите еманципаторски, прогресивни, значи левичарски сили. Неопходна е долготрајна работа во општествениот контекст во кој  можеби сите политички канали се затворени и во кој не се гледаат никакви промени. Токму затоа.  Како гест на отпорот,  а потоа можеби како повик од друг свет; повик кој не може да се оддели од минатото. 

FILTER

READ THIS ALSO