Baština u kraljevstvu posleratne betonizacije

Xheneta Murtezaj

 

Restauracije bez kriterijuma su pratile objekte od posebnog značaja na Kosovu, a koji su uništeni i teško oštećeni u vreme rata na Kosovu, kao i usled javašluka koji je prevladavao u haosu posleratne obnove.

Podaci Ministarstva kulture Kosova ukazuju da je 1025 spomenika građevinske baštine, uključujući kule, tradicionalne kuće, džamije, turbe, teće, mlinovi itd. uništeno ili oštećeno na Kosovu tokom rata 1998-99.

Među onima koji su uništeni, u poređenju sa drugim opštinama, su baština opština Peć, Dečan, Junik i Đakovica.

Ruševine koje su prevladavale u istorijskom delu grada Đakovice su sada deo fotografija koje su uslikane prvih meseci nakon okončanja rata jer je brza obnova učinila da nestanu tragovi zločina koji je počinjen nad baštinom.

U opštini Đakovici, odnosno u Velikoj čaršiji je spaljeno 168 kuća, 423 dućana, kao i 47 kulturno-istorijskih i verskih objekata.

Isto tako je spaljena i Duga čaršija u Peći, kao i mnogi drugi individualni objekti van nje, a isto tako i mnogi važni objekti istorijske i kulturne baštine i po drugim opštinama.

I u Prizrenu je bila spaljena zgrada u okviru kompleksa Albanske lige u Prizrenu, ali je objekat obnovljen za nekoliko meseci iako nije bilo moguće obnoviti dokumentaciju i eksponate u objektu.

Sali Shoshi, direktor organizacije „Kulturna baština bez granica“, kaže da je 2017. organizacija kojom on upravlja izašla na teren i registrovala oko 1.000 zgrada, od kojih je ugroženo 25 procenata arhitektonska dobara upisano u registar kulturne baštine.

Nakon četiri godine, Shoshi kaže da su krenuli putem rušenja – a ne skeniranja stanja.

„Primetili smo da je 9 do 11 procenata ugroženih [p.p. objekata] srušeno. Vrstu im nismo odredili, ali ono šta možemo reći je da institucije nisu usmerene da još jednom skeniraju stanje na odgovarajući način“, kaže on.

Prema Shoshiju, nema smisla da jedno dobro bude uvršteno u registar spomenika, a da se institucije ne bave istim posle toga.

„Uvrštavanje u registar nije konačni akt, to je samo prvi korak u dugom procesu ka zaštiti i preobraćanju u društveni resurs“, dodaje on.

Vlada Kosova je u julu ove godine izglasala osnivanje državne komisije za dokumentovanje uništene kulturne baštine Kosova tokom rata 98/99.

Ova komisija će imati zadatak da sprovede državni popis svih uništenih spomenika tokom rata 1998. i 1999. godine.

„Ovo je važan trenutak jer zvanično počinje proces kako bi tražili odgovornost i obeštećenje za uništenje stotina kosovskih spomenika“, napisao je na društvenoj mreži „Facebook“ ministar kulture, omladine i sporta, Hajrullah Çeku.

Ova komisija će imati zadatak da sprovede državni popis svih uništenih spomenika tokom rata 1998. i 1999. godine.

Dok arhitekta Bekim Ramku predlaže da se sačini spisak novih spomenika i da se u taj spisak uvrste i Velika Kruša i Orahovac.

„Tragovi zločina su skoro pa nestali u ovom selu i izgled sela danas uopšte ne ukazuje na ono kroz šta su prošli stanovnici tokom rata. To je trebao da bude živi spomenik onome šta se tu desilo“, kaže on.

„Može da se desi da tu ne bude ničega nalik fizičkom spomeniku, ali je tu narativ važan“, dodaje on.

25, 26. i 27. marta 1999. godine je u selu Velika Kruša masakrirano 250 Albanaca od strane srpskih policijskih i vojnih snaga uz pomoć lokalnih srpskih stanovnika, koji su činili otprilike 10% stanovništva.

Gubitak kula

Kule – kao objekti kulturne i istorijske baštine su među 1,025 građevinskih dobara koja su uništena ili oštećena tokom poslednjeg rata na Kosovu. Podaci institucija ukazuju da je samo u opštini Dečan uništeno, granatirano i spaljeno 263 kula i drugih objekata kulta.

„Imajući u vidu da su kule bile naseljene i pod zaštitom, one su većinom bile smeštene u ruralnim zonama i bile su među najpogođenijima“, kaže Ramku.

Prema Salihu Shoshiju, neke kule su vraćene u funkciju zahvaljujući se stranim projektima.

„Neke su kule povraćene, ostale više ne postoje jer nije bilo interesa da se povrate“, kaže on.

Ruka države u obnovi uništenih dobara

Prema podacima Ministarstva kulture, dva istorijska centra, odnosno onog u Peći, poznatog kao „Duga čaršija“, i istorijski centar Đakovice, poznat kao „Velika čaršija“, su u potpunosti obnovljena.

Isto tako i dom Prizrenske lige je u potpunosti bio uništen od strane srpske vojske u ratu i 1999. obnovljen je posle rata, u junu 2000, a 2003. je dvorište ovog istorijskog kompleksa redizajnirano i sada ovaj kompleks služi kao muzej.

Ovde su obuhvaćeni i drugi poznati spomenici, poput: teća Bektašija u Đakovici, Hadumova džamija, kula Avdulla paše Drenija, džamija u Dečanu, mlin Shabanaja, kula Demukaja, kula Mushkolaja, kula Kukleca, kula Osdautajevih, džamija u Isniću, džamija Carrabrega, kompleks Kula u naselju Mazrekaj u Dranovcu, kuća Jusufa Gërvalle, mlin hadži Zeke, kula Gockaja u Peći, kula Ise Boletinija itd.

Prema Shoshiju, bez obzira na obnovu određenih objekata i spaljenih čaršija u Peći i Đakovici, one nisu vraćene u pređašnji oblik i „sada više liče na novogradnju“.

„Nije došlo do rekonstrukcije, već obnove koja ne uzima u obzir dimenzije, materijale, stilove“, kaže on.

Shoshi navodi da je potrebna državna politika koja je, prema njemu, prvo trebala da ih popiše, a zatim usmeri sredstva ka njima.

Sa druge strane, za spomenike koji nisu vraćeni u pređašnje stanje, Ministarstvo kulture krivi ograničene budžetske mogućnosti.

„Zbog nedovoljnog budžeta za restauraciju i konzerviranje smo izabrali najreprezentativnije objekte. Takođe, neki od vlasnika koji su bili ugroženi od oštećenih objekata su intervenisali i srušili i uklonili preostale ruševine spomenika“, stoji u odgovoru Ministarstva kulture.

Ovaj članak je proizvod onlajn obuke za Suočavanja sa prošlošću (SsP) /Senzibilizovanog novinarstva o sukobima, koju sprovodi program forumZFD-Kosovo. Za stavove izražene u ovom članku odgovoran je autor i oni ni na koji način ne odražavaju stavove forumZFD.

FILTER

READ THIS ALSO