OSLOBAĐANJE PROSTORA

Intervju sa Blagojem Bajkovskim i Marinom Tornatora

Kada govorimo o memorijalizaciji makedonskog društva, težimo ka tome da reflektujemo na spomenike i njihovu funkciju u našoj kulturi. Putem spomenika sećamo se davnih vremena i heroja koji su memorijalizovani. Projektom „Skoplje 2014“ spomenici su ponovo bili tema diskusije zato što smo svedoci toga kako su instalirani novi spomenici. Razni heroji iz davnina do moderne istorije prouzrokovali su debate u društvu u odnosu na to da li trebamo slaviti istorijske ličnosti koje su opsežno nepoznate. Sa druge strane debate, ovi spomenici predstavljaju memorijalizaciju istorijskih ličnosti koje su doprinele u stvaranju države, te baš zbog toga ti koji su podržali projekat smatrali su da je pravo vreme da ih građani upoznaju.

Međutim, kada se raspletala debata spomenika, jedinstvenost centra grada Skoplja je počela da se menja. Moderna atmosfera je bila prepoznatljiv elemenat Skoplja koji je gradualno počeo da se gubi. Od brutalne arhitekture Centra za telekomunikaciju do moderne fasade okolnih zgrada, sve je počelo da se menja. Širok i otvoren centralni trg je započeo da se puni i da se menja.

Jedna zgrada za koju se smatralo da je bila simbol grada je zgrada NA-MA. Arhitektonsko delo Slavka Brezovskog iz 1959. godine, smatra se jednom od prvih modernih izgradnji u gradu. U sećanjima starijih generacija Skoplja ovo nije jedino trgovinski centar. Prvi put u istoriji Skoplje je dobilo „trgovinski centar“, gde ljudi različitih pozadina mogu slobodno trgovati i međusobno se upoznavati. Na vrhuncu iste, zgrada se smatrala kao mesto sastanka za građane Skoplja, mesto gde se prijatelji sastaju, kupuju ili jednostavno uživaju.

Međutim, projektom „Skoplje 2014“ zgrada je počela da se menja. Dobila je novu fasadu, te se jednostavno izgubila u moru novih renoviranih zgrada na centralnom trgu. Da bismo shvatili da li je zgrada izgubila svoj originalni znak, da li je ljudi prihvataju, i kako se ova zgrada može osloboditi, razgovarali smo sa Blagojem Bajkovskim i Marinom Tornatora. Blagoja je student doktorskih studija pri Univerzitetu Reggio Calabria i Marina je njegov mentor. Oni zajedno rade na projektu „Oslobađanje prostora“ sa još deset arhitekata iz Makedonije i Evrope. Glavni cilj ovog projekta je da se ponovno dizajnira deo postojeće infrastrukture u centralnom trgu Skoplja.  

Radite na projektu „Oslobađanje prostora (Freeing Space)“, konkretnije na robnoj kući NA-MA. Da li ste tokom vašeg rada na projektu i tokom istraživanja saznali kakav je doprinos ove zgrade u kolektivnom sećanju građana Skoplja?

Za nas je raditi na zgradi NA-MA, koju je dizajnirao Slavko Brezovski 1959. godine,  prvenstveno značilo razvijanje istraživanja „pisanja i otkazivanja“ zgrade u različitim fazama njenog istorijskog razvoja, te istovremeno da razmislimo šta može postati danas za savremeno Skoplje u ovo doba globalizacije.

NA-MA je predstavljala simbol modernosti Skoplja, dizajnirana sa tada ponavljajućim elementima arhitekture koji su predvodili evropsku arhitekturu u prvoj polovini dvadesetog veka, kao što je slobodno planiranje, veliki prozori, konzole i inovativne vertikalne veze kao što su pokretne stepenice.

Ovi specifični arhitektonski kvaliteti su doprineli da NA-MA postane simbol modernizacije i progresa grada, i time je postala „atrakcija“ za građane, sa većom funkcijom od same trgovine, šta je i bila njena namera.

 

 Zgrada NA-MA je u sećanju građana Skoplja jedna od prvih modernih konstrukcija u gradu. Svi smo svedoci   preoblikovanja ove zgrade kao deo projekta „Skoplje 2014“. Kako je ovo preoblikovanje promenilo percepciju   zgrade? Šta će novije generacije znati o njenom uticaju na grad?

Transformacije moderne arhitekture NA-MA, poseban promer oblikovanja urbanog bloka, koji se sastojao od poništenja njenih kvaliteta pokrivanjem novom veštačkom elektronskom površinom. Ova radnja poriče načela koja su je karakterizovala i negiraju dijalog koji je ustanovila sa ostalim obližnjim modernim zgradama, kao što je Privredna komora izgrađena 1933. godine od Milana Zlokovića.

Istraživanje, publikacije, izložbe i događaji kao što je Oslobađanje prostora, koji elaboriraju modernu arhitekturu u Skoplju, neophodni su kao svedočenje istorije novim generacijama i, štoviše, za podizanje svesti na važnost arhitektonske baštine koju je Skoplje nasledilo tokom rekonstrukcije nakon razarajućeg zemljotresa koji se dogodio 1963. godine.

Ovi odrazi su osnovi našeg projekta koji, putem procesa destratifikacije ’29 ’65 ’14 ’20  pokušavaju da naglase elemente zgrade kako bi ona ispričala svoju istoriju.

 

Ako ostavimo po strani arhitektonsku vrednost zgrade, njena osnovna svrha je bila trgovina. Kako je renoviranje tokom izvođenja projekta „Skoplje 2014“ promenilo njenu funkciju? Šta pokazuju podaci u vezi sa brojem posetilaca?

 

Projekat „Skoplje 2014“ nije promenio kvalitet originalnog interijera prostorne konfiguracije NA-MA, koji je bio veznik neprekidne percepcije prostora, njenu fleksibilnost i transformabilnost, niti uticaj na društveno uključenje – upotrebe iste kao ogroman prostor komune, niti kvaliteta koji proizlaze iz artikulacije njene volumetrijske kompozicije. Pitanje koje se danas ističe nije toliko u vezi broja „korisnika“, koji se više ne smatraju „posetiocima“ pošto je postala još jedan trgovinski centar u nizu, već takođe kako je transformacija iste promenila arhitektonsku izgradnju u zgradu masovne proizvodnje koja ne pripada istoriji Skoplja.

 

„Skoplje 2014“ već jednu dekadu postoji, i postao je deo svakodnevnog života građana Skoplja. Koji bi bio rezultat oslobađanja trga? Kako bi moglo da postigne svoj originalni cilj za spajanje oba dela grada i biti sveobuhvatno mesto?

 

Jedna od poruka koju projekat namerava da prenese je da se ideja arhitekture shvati kao sistem odnosa. Intervencija destratifikacije ’29 ’65 ’14 ’20  stupa u odnos sa glavnim trgom, koji prolazi unutar NA-MA, stvaranjem novog prekrivenog javnog prostora, i time ustanoviti nastavak sa dvorištem pozadi.

 

Sveobuhvatni potencijal projekta se takođe može promotriti u transformaciji NA-MA u kulturnu oblast, njenim preobražavanjem iz privredne zgrade u kolektivan inkubator sa namerom stvaranja nove veze između postojećih muzeja, umetničkih i kulturnih prostora, rasutih u raznim delovima grada sa različitom društvenom, kulturnom ili etničkom pozadinom. NA-MA bi trebala da obuhvati privremene izložbe, kolekcije i proizvode digitalne umetnosti i zanata sa stalnom izložbom brutalističke arhitekture, koja se smatra važnim elementom identiteta Skoplja.

 

Ajde da kažemo da će se primeniti „Oslobađanje prostora“. Da li možete komentirati implikacije koje ovaj projekat može imati o memorijalizaciji budućih generacija?

 

Kao što sam naziv projekta govori, destratifikacija ’29 ’65 ’14 ’20 namerava da pruži dokaze raznolikosti raznih slojeva koji predstavljaju različite istorijske faze razvoja Skoplja i NA-MA, regulativni plan Skoplja iz 1929. godine, nacrtan od J. Mihajlovića, masterplan K. Tange iz 1965. godine, i intervenciju „Skoplje 2014“. Ovaj proces dekompozicije slojeva teži ka otkrivanju istorije iza njih i da naglasi kvalitete koji su nekada tu postojali s  jedne strane i banalnost nove intervencije s druge strane.

 

Destratifikacija ’29 ’65 ’14 ’20 intervencija se vraća na originalni projekat kao monolitna izgradnja, modelirana u providnom betonu. Trenutna električna fasada se smatra kao površina ofarbana u blokovima, kako bi porekla svoj plasticitet, i veliki rez koji insinuira ranu koju je trenutna intervencija ostavila na grad.

 

Da li nam možete dati nekoliko primera iz Makedonije u vezi sa sveobuhvatnom i kolektivnom memorijalizacijom?

Intervencije rekonstrukcije Skoplja nakon zemljotresa imaju to u genetskom kodu, izraženo putem tretiranja javnog prostora. Zgrada Kulturnog centra sa zgradom Opere i Baleta Makedonije kao topografski artefakt tla koji prolazi unutar zgrade, ili Gradski trgovinski centar prof. arh. Zivka Popovskog, smatraju se kao urbane platforme koje su zadovoljile javni prostor u različitim nivoima, samo su neki od primera koji se u svojoj kompozicijskoj artikulaciji u javnom prostoru prepliće sa arhitekturom, ili arhitektura postaje javni prostor.

Koje je Vaše iskustvo u učestvovanju u dekonstrukciji i ponovnom razmišljaju izgradnje koje su renovirane u sklopu SK 2014? Kakav uticaj ovo ima na SK 2014 – da li negira njegovo značenje?

Namera intervencije destratifikacije ’29 ’65 ’14 ’20 nije da negira ili obeznači postojanje svega toga šta je ranije bilo. Ide iznad tabula rasa pristupa, to znači da operira bez ograničenja postojećih uslova, i primenjuje deo tabula plena pristupa (izraz koji koristi Otero Pailos), koji sugerira na nadgledanje urbanih lokacija koje su pune zgrada različitih vremenskih perioda. 

Ekipa „Oslobađanje prostora“

Blagoja Bajkovski, Marina Tornatora, Ottavio Amaro, Alessandro De Luca, Lucia La Giusa

Blagoja Bajkovski je student doktorskih studija u Odeljenju arhitekture i teritorije – dArTe – Mediteranskog univerziteta Reggio Calabria. U 2014. godini magistrirao je arhitektonski i urbanistički dizajn u Politecnico di Milano. Od 2013. do 2016. godine bio je angažovan kao asistent u Politecnico di Milano, Piacenza. On je trenutno deo istraživačke ekipe pri istražnoj laboratoriji Landscape_inProgress i radi na doktorskom istraživanju na temi „Atlas brutalističke arhitekture u Skoplju“  pod mentorstvom Marine Tornatora.

Marina Tornatora je istražitelj arhitektonskog dizajna u Odeljenju arhitekture i teritorije – dArTe – pri Mediteranskom universitetu Reggio Calabria. Ona je odgovorni naučnik u projektu Landscape_inProgress, istražna laboratorija, i član Doktorskog odbora i odgovorna za međunarodne odnose i programa duplog nivoa. Fokus njenih teoretskih, dizajnerskih radnji i predavanja je veza između grada, pejzaža i arhitekture. Trenutno je deo eksperimentalnog projekta Architecture#myBook, digitalna arhiva koja koristi sistem otvorenih podataka spajanjem predavanja i teorije o arhitekturi.

Nekoliko skorašnjih istraživanja koja su zajedno razvili:

_#99FILES, inovativna multidisciplinska platforma koja putem međunarodnog poziva sakuplja i elaborira materijale brutalističke arhitekture na Balkanu. Prvo izdanje, koje elaborira grad Skoplje,  završeno je izložbom koja se dogodila u Muzeju savremene umetnosti u Skoplju – MoCa; Oslobađanje prostora, XVI međunarodna bijenale arhitekture u Veneciji, 2018. Izlaganjem istraživanja i dizajna projekta SKOPLJE DESTRATIFIKACIJA ’29 ’65 ’14 ‘20 u vezi sa trenutnom transformacijom arhitektonskog modernog nasleđa u Makedoniji.

______________________

Foto: Originalna zgrada, pre ‘Novog baroka’ sa čistim linijama i modernističkim duhom, Kristina Lozanovska

FILTER

READ THIS ALSO