Autor: Amila Ždralović

Наративи од минатото

По повод  публикацијата Именување воени злосторства по вистинско име

Правна регулатива за забрана за негирање, минимизирање, оправдување или одобрување на геноцид, холокауст, злосторства против човештвото или воени злосторства

 

Скоро дваесет и пет години по потпишувањето на Дејтонскиот мировен договор, Босна и Херцеговина сè уште се смета како земја во транзиција. Освен тоа, треба да се истакне дека крајот на осумдесетите и почетокот на деведесетите години беше обележан со создавање на нова парадигма - парадигма на етно-национални политики, која беше придружена со репатријархализација и уназадување на општеството во Босна и Херцеговина. Дејтонскиот мировен договор стави крај на вооружениот конфликт, но работата за градење на пост-конфликтниот мир сè уште е недовршена и продолжува да се одвива во специфични околности на социо-политичкиот систем што им овозможува доминација на верските и  етно-националните друштва.

Промените кои  се наговестуваа во 1989-та година, како  година  на  глобално ширење на демократијата, ја одведоа Босна и Херцеговина во воен конфликт, каде политичката реторика апелираше за потребите на демократизација на општеството преку профилирање на етно-национални идентитетски политики. Мировниот договор во Дејтон ја прекина воената состојба, но социо-политичките конфликти опстојуваа и беа воспоставени етно-политички заедници во уставно-правниот поредок. Како што истакнува Иво Томиќ, Босна и Херцеговина „наместо вистинска демократија, достигна состојба на градење на политичка нација во која национално-политички елити и лидери, како што е класичната олигократија, одлучуваат за судбината на не само  ,,своите” народи, туку и за судбината на Бoсна и Херцеговина како целина, и во најголем дел народите ги следат национално-идеолошките патеки, и ,,возат” по веќе поставените национално-идеолошки патеки “(Томиќ, 1999: 53).

Како што впрочем забележале и други автори, етно-националистичката идеологија гледа континуирана и силна поткрепа во историјата на секоја  заедница, што ја толкуваат како што им одговара,  имаат селективен пристап, и ја прилагодуваат на политичките амбиции. Во процесите за градење мир по конфликтот, неопходна референтна точка станува поблиската историја, односно војната 1992-1995 година, каде селективните и ревизионистичките пристапи стануваат особено видливи. „Новата“ реторика вклучува и негирање, минимизирање, оправдување или осудување на одредени воени злосторства, на начин што е соодветно за индивидуалните политички елити кои зборуваат за и во име на колективноста. Кога сето тоа го освојува јавниот простор (што е веќе сторено), станува и агент за социјализација, прифатен и социјално посакуван став во склоп на општеството, наратив кој делува како кохезивна сила, а конфликтот сепак  станува дел од социјалната реалност.

Во околностите што се наведени и опишани погоре, треба да се разбере и отпорноста кон законската регулатива за забрана на негирање, минимизирање, оправдување или осудување геноцид, холокауст, злосторства против човештвото или воени злосторства. Да се ​​зборува за страдањата само на еден народ, а притоа да се негираат или да се минимизираат страдањата на друг народ; претставувајќи ги осудените воени злосторници како спасители на една нација, итн., се само некои од матриците на постојните наративи кои ги продлабочуваат социјалните конфликти помеѓу општествата, притоа запоставувајќи ги и манипулирајќи со индивидуалните искуства. Со гореспоменатите законски регулативи, политичките елити би изгубиле моќен механизам, кој доколку е потребно, би можел да се користи во најразлични ситуации, вклучително и кога е неопходно да се наметне „нова“ тема во дискусијата за економските прашања. Како и да е, механизмот погоден за разни политички манипулации сепак ќе треба да се регулира во одреден момент, со оглед на напорите да се усогласат на ниво на ЕУ криминални забрани за најсериозните форми на говор на омраза (кои вклучуваат негирање на геноцид и други злосторства), кои може да ги следиме од 1996 година.

Во нејзиниот труд, Ехлимана Мемишевиќ (2015: 143-144) се сеќава:  „направени се напори за криминализирање на геноцидот на ниво на Европската унија“ со цел усогласување на националното законодавство: го криминализира расистичкото и ксенофобичното однесување во сите земји-членки; „Тогаш, во две илјади и прва година, беше изготвена Рамковна одлука за борба против расизмот и ксенофобијата, која предвидува криминализација на ’јавната поддршка за геноцид или злосторства против човештвото, како што е дефинирано во Статутот на Меѓународниот кривичен суд ’како форма на расистичко и ксенофобично однесување “ Рамковната одлука на Советот 2008/913 / ЈАА од дваесет и осми ноември две илјади и осма година за борба против одредени форми и начини на изразување расизам и ксенофобија преку кривично право беше донесена само по седум години преговори – дваесет и осми ноември две илјади и осма (Мемишевиќ, 2015: 145; Гачаница и Финлелдеј, 2019 година) : 15).

Доколку ги имаме предвид овие тенденции на законодавството на Европската унија, криминализацијата на пророштвото за геноцид и други злосторства ќе мора да се случи, но заради заздравување на едно општество во Босна и Херцеговина, кое се карактеризира со искуство со разни видови конфликти за околу 30 години, потребно е да се стори тоа што е можно поскоро. Поради процесот што нè чека, објавувањето на публикацијата на Леила Гачаница и Керолин Финкелди под наслов Именување воени злосторства со вистинско име: Правно регулирање на забраната за негирање, минимизирање, оправдување или одобрување на геноцид, холокауст, злосторства против човештвото или воени Злосторства, во издание на Форумот за цивилни мировни служби (форумЗФД) и организацијата ТРИАЛ Интернешнл. Како што објаснуваат авторите во воведот, овој труд „ја доведува во прашање причинско-последичната врска помеѓу важноста на законското регулирање и неговата реална реализација во БиХ, односно како се обновуваат изворите на негирање, оправдување, минимизирање, за што служат , и како тоа влијае на социјалната состојба на постојан конфликт со одржување на државниот „замрзнат конфликт“ “(Гачаница и Финлелдеј, 2019: 7). Во првиот дел од трудот, авторите нудат социолошка анализа, а наодите од квалитативна студија покажуваат дека преодната правда во Босна и Херцеговина не оживеа „ниту во концептуално ниту во вистинско значење“ и го идентификуваа „предизвикот на пресудите“ како главен извор на проблемот (Гачаница и Финлелдеј, 2019: 11). Многу е битно да се истакне дека авторите ги забележуваат широката опфатност и континуитетот на проблемот, односно забележуваат дека негирањата или минимизирањата се „видливи на различни места на политичка активност и, како последица на тоа, втиснати на многу места од секојдневниот живот во поделени заедници “(Гачаница и Финлелдеј, 2019: 12).

И додека првиот дел од студијата дава социолошки фокус, вториот дел се фокусира на правната анализа, а по воведувањето на теоретска рамка, беа презентирани различни правни практики на земјите-членки на ЕУ во однос на регулирање на негирањето и минимизирањето на геноцидот и другите злосторства. Споредбената анализа на правните практики покажува дека сè уште нема хромонизација во однос на содржината на она што е забрането, но и во однос на санкционирање. Сепак, исто така е константирано е дека во повеќето земји-членки на Европската Унија забраната за негирање геноцид е вклучена во кривичните закони.

И конечно, во третиот главен дел од трудот, авторите дискутираат за можните решенија за Босна и Херцеговина. Така, овој дел претставува досегашни иницијативи за забрана на негирање, минимизирање, оправдување или осудување на холокаустот, геноцидот и злосторствата против човештвото. Иницијативи, како што се недостаток на политичка волја, неспремност за справување со минатото, недостаток на соодветни и применливи преодни правни механизми во Босна и Херцеговина, недоволен проток на време од крајот на вооружениот конфликт. Иако ова се реални политички причини, односно  (политички) изговори за законска регулатива за непосредување, ниту е реална социјална пречка, ниту постојниот социо-политички концепт не сугерира дека можат да се надминат внатрешно. Пред дваесет и пет години, можеби беше наивно да се верува дека „промена на генерациите“ требаше да се промени, но токму етно-националниот политички систем на Босна и Херцеговина, како што е дефинирано со Уставот од Дејтонскиот мировен договор од 1995 година, го отвори просторот да се создадат образовни простори во фрагментирани простори политика според потребите на одредени етнонационални политики. Тоа можеби е една од главните причини зошто не постои индикација дека социо-политичките околности ќе се променат. Покрај тоа, постои само верба дека идентификуваните причини ќе продолжат да постојат и во наредниот период, а влегувањето во фаза во која државата ќе работи поинтензивно на градењето мир ќе остане во очекување. Затоа, законското регулирање на забраната за негирање, минимизирање, оправдување или осудување геноцид, холокаустот, злосторства против човештвото или воени злосторства, доколку не сме доволно зрели како политичка заедница „од долу “ тоа да го препознаеме како нужна потреба, туку мора да се толкува како цивилизациски стандард „од горе“ и чин на потврда за претпоставениот официјален консензус за реформите потребни за успешен процес на евроинтеграција.

Треба да се има на ум дека наодите од студијата на Лејла Гачаница и Керолин Финкелди покажуваат дека постои договор меѓу клучните информатори за потребата од регулирање на оваа област, како и „прецизно и сеопфатно поставување не само на дејствија, туку и критериуми со кои се утврдува што е геноцид, холокауст, воени злосторства против човештвото “(2019: 21). Меѓутоа, мислењата се поделени за формата на регулиацијата (регулатива со посебен закон или во рамките на кривичното право), и за ефикасноста на регулирање само на ниво на субјект (Гачаница и Финлелдеј, 2019: 21-22). Сепак, интересно е да се напомене дека административните правни професионалци кои по својата професија се склони кон правен догматизам, спровеле истражување и критички ја разгледувале социјалната реалност на правото, дебатирајќи за тоа дали законските одредби од оваа област би биле на крајот ефективни и ефективни. Оваа загриженост е оправдана со оглед на искуството во други области (на пример во полето на родовата еднаквост). Наодите од оваа студија исто така покажуваат дека правните експерти веруваат дека „би било исклучително лоша ситуација да се донесат закони што не важат“, затоа што ова би ја изгубило довербата во државниот систем, пред се на владеењето на правото “(Гачаница и Финлелдеј, 2019: 22). Оваа доверба, според наодите од другите истражувања, веќе е изгубена. Меѓутоа, има многу простор да се претпостави во поширок контекст дека ваквите сознанија се оправдани од гледна точка на еден дел од стручњаците, но ова дополнително нè води кон проблеми на следниот увид.

Конкретно, истражувањето излезе со  информативна позиција, која го гледа своето упориште во „социјално решавање на проблемот со негирање, намалување или одобрување на воени злосторства“ и ја префрла одговорноста кон сферата на граѓанското општество, која би работела заедно со образованието, културата, а медиумите би можеле да бидат голем дел од решението на проблемот (Гачаница и Финлелдеј, 2019: 22). Сепак работата на голем број невладини организации, особено во рамките на женскиот / феминистички активизам, е дефинирана со мировните политики уште од почетокот на конфликтот. Како што покажуваат другите студии (на пр. Истражувањето на Златиборка Попов Момчиновиќ, 2013), женската мировна политика е отсутна од политиката (како што жените се отсутни  од политиката и бидејќи тие не учествуваа во преговорите за Дејтонскиот мировен договор), а голем дел од товарот  од тоа што се работи во  сферата на граѓанското општество, го носат жените.

Врз основа на досегашните истражувања, оправдано може да се верува дека активисти и феминистки ќе ја продолжат својата работа, за што, со донесување соодветно законодавство, може да се очекува да бидат придружени со нивните континуирани напори да ја направат таа регулатива ефективна и ефикасна. На крајот, токму  од граѓанскиот сектор е понуден различен начин за сеќавање на страдањата, што е различно првенствено по тоа што ги надминува границите на една заедница. Имено, се најде соодветен пример за различен пристап, меѓу другото, во неуспешниот обид за институционализација и, сепак, неформално одбележување на Денот на сеќавање на страдањето на жените во војната во Босна и Херцеговина. Ако постои некаков договор за колективност во процесите на „производство“ на сеќавања на воените страдања, тогаш тоа е токму негирање на специфични искуства на жените.

Овие организации веќе работат на промена на социокултурниот контекст преку разни програми на неформално образование, додека во формалното образование, како што е прикажано, меѓу другото, и анализата на содржината на националната група на теми под наслов „Образование во БиХ: Што ги учиме децата? “ силно фокусиран на истакнување на еден народ, еден дел од земјата, една религија, една културна традиција и тоа што припаѓа на мнозинството население на територијата на која се користат учебниците “(2007: 178-179). Со оглед на улогата на образованието и медиумите досега како агент за социјализација, каде и кога ќе најдеме примери на добра практика, тие скоро секогаш се резултат на индивидуалните напори на оние кои обично се и (мировни) активисти кои сега својата работа од сферата на граѓанските друштва, ја пренесуваат во сферата на нивните професии. Освен тоа, треба да се напомене дека за улогата на медиумите во обликувањето селективни и ревидирани друштвени спомени на општествата (што вклучува и негирање и минимизирање на искуствата на другите), веќе се напишани голем број научни трудови, од кои во овој случај треба да се спомене и делото на Белма Буjубашиќ со наслов Доминантни наративи за војната во Босна и Херцеговина: дали е можен консензус за минатото?

Имајќи го предвид досегашното искуство и континуитетот на градење селективни, ревидирани и различни интереси на политичките елити за прилагодена меморијализација, потребно е да се донесе соодветна законска регулатива за да се забрани негирање, минимизирање, оправдување или одобрување на геноцид, холокауст, злосторства против човештвото или воени злосторства. Секако дека правните експерти се оправдано загрижени за неговата примена, но ова е веќе дел од поширокото прашање за тоа како да се врати довербата на граѓаните во судските институции и  за владеењето на правото, воопшто. Дека навистина можеме да зборуваме за одговорно и сензибилизирано судство и постојната рамка - член 163 од Кривичниот законик на ФБиХ и законодавството што се однесува на забраната на говорот на омраза - би биле доволна основа за соодветно реагирање и регулирање. Како и да е, ова не ја менува потребата за понатамошна правна стандардизација, идентификувана во оваа студија, потпишана од Лејла Гажаница и Керолин Финкелдеј. Нивното истражување сигурно ќе биде корисно во натамошниот процес на законско регулирање, а самиот чин на нејзино објавување влијае на понатамошниот развој на дијалогот за потребите и начините на законско регулирање на овие проблеми. Конечно, мора да се каже дека усвојувањето соодветна регулатива, дури и ако биде и ефикасна  и ефективна, е само минимум што треба да се очекува, а не реализација на утопистичките аспирации на теоретичарите и активистите за мир.

Амила Шдраловиќ е доцент на Правниот факултет, Универзитет во Сараево. Звањето професор по филозофија и социологија го стекна на Филозофскиот Факултет, во Универзитетот во Сараево, додека на Факултетот за политички науки во Сараево се стекна со звањето магистер,  односно доктор по по општествени науки. Покрај тоа што е од учебната 2006/07 година е вклучена во наставниот процес на Правниот факултет, во ствојство на гостин-предавач, учествувала и во други институции. Меѓу другото, во академската 2011/12 година била ангажирана како соработник по предметот Род и национализам на Програмата за постдипломски студии за родови студии во Центарот за интердисциплинарни студии на Универзитетот во Сараево. Од 2000 до 2006 година работела како новинар, професор во средно училиште и како тренер за програми во невладини институции. Таа е коавтор на книгата Граѓани во колективистичката идеологија: Социолошко-правна анализа на позицијата на ,,другите во Босна и Херцеговина. Заедно со Саша Гавриќ, таа напишала збирка за родова еднаквост. Теорија, закон, политика, прв учебник за запознавање со родовите студии од женски студенти од општествени науки во БиХ. Таа ги претстави резултатите од своето научно истражување пред научната и стручна јавност во повеќе од четириесет трудови објавени во списанија / збирки, но и во трудови презентирани на научни и стручни конференции и семинари.

________________________________________________________________________________________

Литература

1. Буjубашиќ, Белма. Доминантни наративи за војната во Босна и Херцеговина: дали е можен консензус за минатото? Во: Лејла Турчило и Белма Буjубашиќ, Медијска стварност : Есеи за современа употреба на медиуми во БиХ. ФПН, Сараево, 2020 година.

2. Гачаница, Лејла и Финкелди, Каролина. Именување воени злосторства со вистинско име: Правно регулирање на забраната за негирање, негирање, оправдување или осуда на геноцид, холокауст, злосторства против човештвото или воени злосторства. Forum ZFD и ТРИАЛ интернешнл, Сараево, 2019 година.

3. Мемишевиќ, Ехлимана. Забрана за геноцид негирање - Дозволена е ограничување на слободата на изразување? Во: Годишник на Правниот факултет во Сараево, LVIII, 2015 година.

4. Образование во БиХ: Што ги учиме децата? - Анализа на содржината на Националната група на субјекти “, Фонд за отворено општество БиХ, Сараево, 2007 година.

5. Попов Момчиновиќ Златиборка. Женско движење во Босна и Херцеговина: Артикулација на контракултура. Отворен центар Сараево, Центар за емпириско истражување за религија во Босна и Херцеговина и Фондацијата ЦУРЕ, Сараево, 2013 г.

6. Томиќ, Иво. Нераскинлив босански нодус. Магистрат, Сараево, 1999 г.

 

ДОПОЛНИТЕЛНО ПРОЧИТАЈТЕ

Нашиот Колумна

Колумна DwP е нов медиумски производ на онлајн платформа за справување со минатото www.dwp-balkan.org. Колумна DwP е регионална онлајн платформа за конструктивно размислување за теми поврзани со справување со минатото, со цел зајакнување на конструктивен и отворен пристап на регионално ниво. Со користење на ваков блог сакаме да промовираме конструктивен онлајн дискурс поврзан со тековните теми од областа на справување со минатото.

Одрекување од одговорност

Колумна - Справување со минатото е дел од регионалната веб-страница за справување со минатото www.dwp-balkan.org, и служи како онлајн платформа за конструктивни дебати за теми поврзани со справување со минатото. Ставовите изразени на овој блог се оние на неговите автори / блогери и не мора да го одразуваат гледиштето на уредниците или организацијата forumZFD (форум Civil Peace Service). Копирањето и прераспределбата на овој материјал се поттикнува, под услов текстот да не е изменет и да е вклучено соодветно наведување на веб-страницата и името на авторот. Копирањето и прераспределбата се бесплатни.