Autor: Erwan Fouéré

Artikull për ueb faqe: “Ballafaqimi me të kaluarën në Ballkanin Perëndimor”

“Sot, ne pranojmë një raport, krijimi i së cilit bën pjesë në arsyen që neve na ka sjellë këtu ku jemi. Ai paraqet përpjekjen e rëndë të kultivimit të tokës së përdëllyer të pajtimit e të paqes, si dhe shkërmoqjen në hapjen e thellësive të tokës për të shpërfaqur elementet e papërpunuara që mund të ndërtojnë dhe të shkatërrojnë.”

Fjalët e presidentit Nelson Mandela pas pranimit të raportit final nga Komisioni i së Vërtetës dhe Pajtimit, Afrika Jugore, 1997.

Sfida më e vështirë me të cilën përballen të gjitha shoqëritë që dalin nga konflikti është ai i ballafaqimit të së kaluarës në mënyrë që të sjellë pajtim dhe stabilitet të qëndrueshëm. Trajtimi i të së kaluarës mund të jetë një process i gjatë dhe i vështirë. Por, siç shembulli i Afrikës Jugore ka treguar, është rruga e vetme për një shoqëri pas konflikti që të shpërngulet prej një të kaluare të përçarë në një të ardhme të përbashkët.

Komisioni i së Vërtetës dhe Pajtimit të Afrikës Jugore, i krijuar pas zgjedhjes së Nelson Mandelas më 1994, ishte pjesërisht i inspiruar nga Komisioni Kombëtar i së Vërtetës dhe Pajtimit i krijuar në Kili pas përfundimit të regjimit Pinochet më 1990. Kjo ishte një nga përpjekjet e para gjithëpërfshirëse pas konfliktit për t’u marrë me të kaluarën në epokën modern, duke i sjellë kryerësit e identifikuar të shkeljeve më të këqija të të drejtave të njeriut para drejtësisë, dhe në të njëjtën kohë nxitjen e një procesi për pajtim.

Shtetet e rajonit të Ballkanit Perëndimor ende nuk e kanë adresuar këtë sfidë. Gjatë kohë i referuar si regjioni që ka prodhuar më shumë histori se që mund të absorboj, Ballkani Perëndimor përfshin shtetet që kanë dalë nga konflikti dhe që janë në faza të ndryshme të rrugëtimit të tyre drejt anëtarësimit në Bashkimin Europian. Por, ky udhëtim në vete është nën hijen e shoqërive thellësisht të polarizuara që ushqehen nga retorika nacionaliste dhe politika sektariane.

Kjo bën çdo përpjekje edhe më të rëndë për t’u marrë me padrejtësitë e së kaluarës. Gjithashtu zgjon pyetje thelbësore të llojit nëse stabiliteti dhe pajtimi afatgjatë në Ballkanin Perëndimor mund të arrihet pa u përballur me të kaluarën.  Trashëgimia e dhimbshme e konfiktit në rajon përfshin shumë fusha thellësisht të ndjeshme, siç është detyra e papërfunduar e Komisionit Ndërkombëtar për Personat e Zhdukur, duke eliminuar problemin e minave tokësore gjithashtu dhe punën e vazhdueshme në drejtësinë kalimtare në shtete ku gjyqësori mbetet i dobët dhe subjekt i ndikimeve politike.

Bashkimi Europian është vendosur në mënyrë unike për të treguar përvojën e vet në tejkalimin e trashëgimisë së luftës dhe krijimin e një proces integrimi bazuar në ligjin e drejtësisë. Pajtimi nuk ndodhi brenda natës. Megjithatë, projekti i integrimit europian rihapi dyert e mbyllura nga konflikti dhe krijoi një kornizë për pajtim si dhe pajtim me të kaluarën. Fokusi i rritur për pajtim i Bashkimit Europian, në angazhimin e tij me Ballkanin Perëndimor është veçanërisht i mirëseardhur.

Periudha pas konflikti Biznes i papërfunduar.

Ka disa arsye thelbësore për të përballuar të kaluarën, në mënyrë që të birësohet një proces i përhershëm pajtimi:

- së pari, është rëndësia e njohjes së dinjitetit e të viktimizuarve nga abuzimet e së kaluarës. Sic theksoi një ish drejtor i Human Rights Watch, Aryeh Neier, “Nëse nuk arrijmë të ballafaqohemi me atë që u ndodhi atyre, themi që ata njerëz nuk janë të rëndësishëm, që vetëm e ardhmja ka rëndësi. Ne gjithashtu e përjetësojmë, madje dyfish, viktimizimin e tyre.”

- së dyti, është domosdoshmëria për t’i dhënë përparësi ligjit të drejtësisë dhe një procesi të drejtësisë kalimtare që garanton një proces të rregullt për të gjithë autorët e identifikuar dhe për t’u dhënë drejtësi viktimave. 

- së treti, është elementi i frenimit duke i dhënë fund pandëshkueshmërisë, dhe duke vendosur një sistem gjyqësor të pavarur dhe qeverisje demokratike që garanton përgjegjshmërinë e qeverisë në mënyrë që të parandaloj përsëritjen e shkeljeve të tilla. 

Dështimi për të adresuar sfidën e pajtimit, lehtë mund të rrezikoj stabilitetin afatgjatë në një shoqëri pas konfliktit. Siç tregohet nga eksperienca e Kilit dhe Afrikës Jugore, një proces i suksesshëm pajtimi kërkon një qasje shumështresore dhe shumëdimensionale. Për Ballkanin Perëndimor kjo nënkupton ndërtimin e një shoqërie të vendosur mbi ligjin e drejtësisë me një gjyqësi të pavararur, duke promovuar arsim të integruar nga niveli fillor në terciar në një mjedis multi etnik dhe multi kulturor, duke ndërtuar besim ndërmjet ish kundërshtarëve dhe komuniteteve etnike në nivel kombëtar dhe lokal, duke promovuar mësimin e historisë që nuk zbardh të kaluarën ose krijon stereotipe dhe duke mbështetur të gjitha përpjekjet që mund të kontribuojnë në zhvillimin e një shoqëri në një ‘komunitet të vlerave’.

Për të siguruar shanset më të mira për një pajtim të suksesshëm, duhet të përmbushen disa kushte të rëndësishme:

- një proces pajtimi duhet të përfshijë të gjithë sektorët e shoqërisë;

- ajo duhet të dalë nga vetë shoqëria dhe të inkurajohet në vend se të imponohet nga jashtë; ajo duhet të përfshijë një qasje multidisiplinare, nga mësimi i historisë në arsim, sport dhe kulturë.

Gjykata Penale Ndërkombëtare për ish Jugosllavinë.

Për sa i përket procesit gjyqësor, zhvillimi më i rëndësishëm në lidhje me krimet e luftës gjatë fillimit dhe mesit të viteve nëntëdhjetë në Ballkanin Perëndimor ishte pa dyshim Gjykata Penale Ndërkombëtare për ish Jugosllavinë. Gjatë historisë së tij 24 vjeçare nga 1993 deri në 2017, në thirrje për të dhënë llogari përgjegjësit për mizoritë më të këqija që nga Lufta e Dytë Botërore, vendosi një rekord të pakrahasueshëm në ligjin ndërkombëtar penal dhe humanitar. Dorëzoi 161 aktakuza dhe grumbulloi një mori provash dhe jurisprudencë. Mekanizmat ndërkombëtarë të mbetjeve për gjykatat penale që pasuan do të ruajnë këtë trashëgimi të pasur dhe do të promovojnë praktikat më të mira në ligjin humanitar.

Disa do të debatojnë se, përderisa Gjykata do të ketë sjellë mbylljen e padrejtësive të së kaluarës për shumë njerëz, gjithashtu do të krijojë një ndjenjë të viktimizimit për të tjerët. Në disa raste, kriminelët e dënuar të luftës u mirëpritën në shtëpi si heronj dhe madje u përfshinë në listat e partive në pushtet të kandidatëve për zgjedhje.

Në këtë drejtim është e rëndësishme të mbahet mend se një nga katër parimet e punës së Gjykatës Ndërkombëtar ishte "të kontribuonte në rivendosjen e paqes duke promovuar pajtimin në ish Jugosllavi". Sikur vendimet e Gjykatës të ishin shoqëruar me përpjekje paralele për pajtim në përputhje me mandatin e tij, kjo mund të kishte ndihmuar për të lehtësuar ndjenjën e viktimizimit.

Tanimë në vitin 2005 në raportin e titulluar: "Ballkani në të ardhmen e Evropës", Komisioni Ndërkombëtar për Ballkanin deklaroi se "Sfida me të cilën përballet bashkësia ndërkombëtare në të tashmen është se si të përkthehet kushtëzimi i pas luftës së GjPNJ-së, e cila është ngarkuar me kontrollimin e krime konkrete, në një që shikon përpara dhe përqendrohet në përforcimin e vlerave europiane nëpër shoqëritë e Ballkanit ”. Kohët e fundit, Serge Brammertz, ish kryeprokurori i GjPNJ-së pranoi se Gjykata nuk kishte realizuar pajtim në ish Jugosllavi: "Siç kemi parë, krimet kanë lënë plagë që ende nuk janë shëruar. Kriminelët e dënuar të luftës vazhdojnë të shihen nga shumë si heronj, ndërsa viktimat dhe të mbijetuarit injorohen dhe hidhen poshtë”.

Komitetet për Dëlirje

Përfundimi i mandatit të GjPNJ-së solli fokus të shtuar në ato veprime që vetë rajoni ka filluar, ose do të ndërmarrë në të ardhmen, në trajtimin e së kaluarës.

Ka pasur disa përpjekje për krijimin e Komiteteve për Dëlirje në rajon. Por siç ndodhi në Maqedoni, këto përpjekje kishin të bënin më shumë me ndëshkimin dhe hakmarrjen ndaj kundërshtarëve politikan sesa me kërkimin e drejtësisë dhe pajtimit. Komiteti i Dëlirjes i krijuar në vitin 2008 nga qeveria e atëhershme e udhëhequr nga ish kryeministri Niloka Gruevski u diskreditua aq shumë saqë qeveria ishte e detyruar të ndërpresë punën e saj pas kritikave të përsëritura të nivelit të lartë ndaj tij nga bashkësia ndërkombëtare. Komisioni i Venecias, për shembull, tregoi për "keqpërdorim të mundshëm të arsyeve politike, ideologjike ose partiake, si bazë për masa dëlirjeje". Për më tepër, Gjykata Europiane e të Drejtave të Njeriut nxori aktgjykime që revokojnë një numër vendimesh të Komitetit.

RECOM dhe roli i shoqërisë civile

Ndoshta përpjekja më gjithëpërfshirëse për të krijuar një mekanizëm për të promovuar të vërtetën dhe pajtimin në rajonin e Ballkanit Perëndimor është e ashtuquajtura "nismë RECOM". Ajo ka mbledhur një rrjet mbresëlënës të organizatave të shoqërisë civile dhe individëve e cila mbron krijimin e një Komisioni Rajonal për krijimin e fakteve mbi viktimat e krimeve të luftës dhe shkelje të tjera të rënda të të drejtave të njeriut të kryera në ish Jugosllavi midis viteve 1991 dhe 2001. Ka fituar një rëndësi të veçantë në të kaluarën e afërt dhe është diskutuar në nivelin e samitit brenda rajonit. Kjo në vetvete është një sukses për RECOM dhe një rezultat i drejtpërdrejtë i presionit që ai ka sjellë për udhëheqësit e rajonit. BE gjithashtu ka angazhuar burime financiare në mbështetje të veprimtarive të saj, dhe i është referuar rolit të saj në Dokumentin e Strategjisë të vitit 2018 të lëshuar nga Komisioni Europian për angazhimin e BE-së me Ballkanin Perëndimor.

Sidoqoftë, nisma ka për të fituar më shumë sesa mbështetje të zëshme nga të gjithë drejtuesit e rajonit. Përkthimi i kësaj mbështetje verbale në veprim konkret mbetet thelbësor nëse nisma është të arrijë qëllimin e saj për krijimin e një komisioni ndërqeveritar që përfshin të gjitha vendet e rajonit. Përfundimet e diskutimeve të Kryetarit në samitin më të fundit nën të ashtuquajturin "Procesi i Berlinit", duke bashkuar liderët e BE-së dhe Ballkanit Perëndimor, të cilët u takuan në Poznan në fillim të korrikut të këtij viti, i referohen në veçanti të dy "Deklaratës së Përbashkët mbi Personat e Zhdukur në kuadrin e Procesit të Berlinit ”dhe“ Deklaratës së Përbashkët për Krimet e Luftës ”, dhe përmend RECOM. Përfundimet gjithashtu përmendin "rëndësinë e njohjes dhe respektimit të vendimeve gjyqësore ndërkombëtare dhe vendore për krimet e luftës, refuzimin e gjuhës së urrejtjes dhe lavdërimin e kriminelëve të luftës dhe mbështetjen e prokurorëve vendas në sjelljen e autorëve para drejtësisë".

Fatkeqësisht, siç kemi parë, fjalët nuk janë të mjaftueshme për të garantuar një veprim konkret dhe një përpjekje kolektive dhe të vendosur nga udhëheqësit e rajonit. Sa më e gjatë vonesa e liderëve politikë në pranimin e nevojës për vendosjen e një mekanizmi që do të merret me të kaluarën dhe hap rrugën për pajtimin në të gjithë rajonin, aq më të vështira do të jenë shanset e rajonit për të arritur një stabilitet të qëndrueshëm.

Ndoshta mënyra më e mirë për të arritur këtë qëllim në planin afatgjatë do të jetë për përpjekje të zgjeruara në të gjitha fushat që prekin pajtimin në rrënjë dhe nëpër komunitetet lokale në të gjithë rajonin. Roli i shoqërisë civile në këtë drejtim qëndron thelbësore. Më shumë se në çdo rajon tjetër, për shkak të trashëgimisë së historisë, institucioneve të dobëta dhe mungesës së kontrolleve dhe balancave normale që ne i nënvlerësojmë, kontributi i aktorëve të shoqërisë civile është i dyti në asnjë në sigurimin e përgjegjshmërisë së qeverisë, të dy në nivel kombëtar dhe në komunitetet lokale. Nëse procesi i pajtimit mund të përfshihet në të gjitha aktivitetet e promovuara nga këto organizata dhe të mbështetura nga bashkësia ndërkombëtare, do të ndihmojë në krijimin e "komunitetit të vlerave", i cili do të bashkojë të gjithë sektorët e shoqërisë. Kjo qasje nga poshtë-lart nëse e suksesshme do të sillte presion të shtuar për udhëheqjen politike në secilin vend.

Në rastin e Afrikës së Jugut, procedurat e Komisionit të së Vërtetës dhe Pajtimit u shoqëruan me një sërë aktivitetesh në nivelin lokal, shpesh të udhëhequra nga organizatat e grave dhe drejtuesit e komuniteteve lokale. Kjo gjeneroi një përpjekje kolektive në nxitjen e një kulture të të drejtave të njeriut dhe pajtimit në të gjithë vendin.

Për të qenë të drejtë, liderët e Ballkanit Perëndimor kanë ndërmarrë një numër nismash, megjithëse me nxitjen e BE-së, të cilat shpresojnë të kontribuojnë në përpjekjen e përgjithshme të ndërtimit të besimit dhe të forcimit të ndërveprimit dhe lidhjes më të madhe në rajon. Zyra Rajonale e Bashkëpunimit Rinor tashmë është duke funksionuar dhe bashkon organizata rinore nga i gjithë rajoni.

Promovimi i lidhjeve kulturore gjithashtu do të ndihmojë në rrëzimin e barrierave dhe tejkalimin e stereotipeve. Kjo është veçanërisht e rëndësishme në një rajon ku prindërit e rinisë së sotme dhe anëtarët e brezit të vjetër kujtojnë ditët kur ata mund të udhëtonin lirshëm pa kufizime në ish Jugosllavi. Sot, ekzistojnë jo vetëm kufijtë por edhe kufizimet administrative për të mos përmendur barrierat psikologjike që e bëjnë lëvizjen e lirë më të vështirë dhe të ndërlikuar.

Në sektorin e arsimit, ka modele të suksesshme të arsimit të integruar në shumë bashkësi etnike, siç është Dialogu Nansen që vepron në disa shkolla në Republikën e Maqedonisë së Veriut. Mësimi i historisë dhe zhvillimi i teksteve të zakonshme të historisë do të shkonin shumë përpara drejt eliminimit të përpjekjeve për rishkrimin e historisë dhe përjetësimin e stereotipeve midis vendeve fqinje në rajon dhe midis bashkësive etnike. Këshilli i Europës së bashku me Komisionin e Lartë të OSBE-së për Pakicat Kombëtare kanë mbështetur tashmë shumë iniciativa në këtë drejtim. Këto janë fusha ku BE duhet të rrisë mbështetjen e saj financiare, deri në kohën kur qeveritë individuale në rajon i përfshijnë këto nisma si pjesë integrale dhe të përhershme të politikës së qeverisë.

Duke mësuar nga ceremonit e mëparshme për pajtim.

Nuk ka dy procese paqeje pas konfliktit ose kalim nga diktatura në një shoqëri demokratike bazuar në ligjin e drejtësisë që janë të njëjta. Por ka disa parime dhe elemente që mund të frymëzojnë përpjekjet aktuale ose të ardhshme për pajtimin në shoqëritë pas konfliktit. Për shembull, të gjitha palët e përfshira në konfliktin e Irlandës Veriore udhëtuan për në Afrikën e Jugut në vitin 1997 për të parë se çfarë mësimesh nga tranzicioni i Afrikës së Jugut, nga regjimi i aparteidit në demokraci, mund të jenë të dobishme për përpjekjet drejt paqes në Irlandën Veriore. Negociatorët kryesorë të kushtetutës së re të Afrikës së Jugut gjithashtu udhëtuan deri në Irlandën Veriore. Ky bashkëveprim midis të dy proceseve, megjithëse jo vendimtare ishte një faktor i rëndësishëm kontribues në procesin e paqes në Irlandën Veriore dhe Marrëveshjen e së Premtes së Mirë të vitit 1998.

Një element i cili është i zakonshëm për të gjithë është udhëheqja e përfshirë në mundësimin e pajtimit. Padyshim që suksesi i arritur në përpjekjet e paqes dhe pajtimit pas konfliktit është përshkak të personaliteteve që drejtojnë procesin. Në rastin e Afrikës së Jugut, ishte guximi dhe udhëheqja e të dy kryepeshkopit Desmond Tutu i cili kryesoi Komisionin e së Vërtetës dhe Pajtimit dhe Nelson Mandela i cili siguroi që procesi të fitonte pranimin sa më të gjerë.

Për Bashkimin Europian, ishte ministri i jashtëm francez Robert Schuman dhe themeluesit e tjerë të procesit të integrimit europian që çuan rrugën përpara drejt pajtimit në Europë. Gjatë historisë së procesit të integrimit europian që pasoi, ne kemi parë gjeste të guximshme nga drejtuesit që kuptuan rëndësinë kritike të udhëheqjes me shembull dhe shtrirjen e një dore për armiqtë e mëparshëm. Ato përfshijnë kancelaren Willy Brandt të gjunjëzuar para ish getos hebreje në Varshavë në vitin 1970, Presidenti Mitterand dhe kancelari Kohl duke bashkuar duart në ceremonitë e përkujtimit për betejën e Verdut në vitin 1984, zgjedhja e Simone Veil, një ish i burgosur i luftës, i zgjedhur si President i Parlamentit Europian të parë të zgjedhur drejtpërdrejt në vitin 1989,

Mbretëresha Elizabeth duke vizituar monumentin e drejtuesve të Zgjimit në Dublin të vitit 1916 gjatë vizitës së saj të parë zyrtare në Irlandë në vitin 2011, dhe më pas shtrëngimi i duarve me ish udhëheqësin e IRA Martin McGuinness gjatë vizitës së saj në Irlandën Veriore në vitin 2012.

Këto janë të gjitha simbole të fuqishme që nënvizojnë durimin dhe këmbënguljen e nevojshme për të arritur pajtimin. Ata tregojnë se pajtimi nuk është një ngjarje, por një proces, i cili kërkon guxim dhe udhëheqje.

Kjo është sfida me të cilën ballafaqohet Ballkani Perëndimor. Për të qenë i suksesshëm, duhet të kërkojë një ndryshim të plotë të mendësisë, një ku paragjykimi zëvendësohet me tolerancë dhe respekt, dhe fituesi merr të gjithë mentalitetin të zëvendësuar me kompromis dhe ndërtim të konsensusit. Vetëm atëherë shoqëria do ta arrijë atë "bashkësi vlerash" që do të garantojë paqe dhe stabilitet të qëndrueshëm.

Erwan Fouéré,

Shtator 2019

PROČITAJTE I OVO

Kolumnet ynë

Kolumnet DwP në www.dwp-balkan.org është një produkt i medias së re në platformë online ku flitet për ballafaqimin me të kaluarën. Kolumnet DwP është një platformë rajonale online për reflektime konstruktive lidhur me tema që kanë të bëjnë me ballafaqimin me të kaluarën, me qëllim të fuqizimit të qasjes së hapur dhe konstruktive në nivel rajonal. Duke përdorur blogun si një mjet, ne synojmë të nxisim diskutime konstruktive në rrjet lidhur me temat aktuale në fushën e ballafaqimit me të kaluarën.

Mohim i përgjegjësisë

Kolumnet “Ballafaqimi me të kaluarën” është pjesë e uebfaqes rajonale për tematikën e ballafaqimit me të kaluarën www.dwp-balkan.org. Ky blog shërben si një platformë online për debate konstruktive rreth temave që kanë të bëjnë me Ballafaqimin me të Kaluarën. Pikëpamjet e shprehura në këtë blog janë të autorëve/blogerëve dhe jo detyrimisht përfaqësojnë pikëpamjet e organizatës forumZFD (forumi për Shërbimin Qytetar për Paqe). Inkurajojmë kopjimin dhe shpërndarjen e këtij materiali, me kusht që teksti të mos modifikohet dhe që të përfshihet referenca e duhur e uebfaqes dhe emri i autorit. Kopjimi dhe rishpërndarja janë pa pagesë.